قارچ
بخش دوم
آشنايي مقدماتي با قارچ هاي
بيماريزاي گياهان
مقدمه:
قارچ به موجوداتي گفته مي شود كه فاقد ريشه، ساقه، برگ، كلروفيل و سيستم آوندي بوده و اسپور توليد مي كنند.
به اندام رويشي قارچ ريسه يا هيف گفته مي شود. از مجموعه هيف ها ميسيليوم تشكيل مي شود. هيف در واقع سلولهاي قارچ هستند كه در امتداد هم چيده شده و تشكيل اندام رويشي قارچ را مي دهند. هيف ممكن است داراي ديواره عرضي يا فاقد آن باشد.
در داخل هيف ها اندام هاي سلولي مثل هسته، ميتوكندري، واكوئل ... پراكنده اند. قارچ ها به علت نداشتن كلورفيل قادر به سنتز غذاي خود نبوده بلكه آن را از موجودات ديگر تامين مي كنند (هتروتروف). بنابراين مواد غذايي خود را يا در داخل بافتهاي گياهان زنده ( قارچهاي پارازيت) و يا مرده ( قارچ هاي ساپروفيت) جسنجو مي كنند.
اندام رويشي قارچ به روشهاي زير تكثير مي يابد. (البته قارچ ها به روشهاي زيادي از جمله جنسي و غير جنسي تكثير مي شوند. به منظور اختصار نويسي از ذكر ساير روش ها صرف نظر ميشود.)
1- ميسيليوم به قطعه هاي كوچكتر تقسيم شده و هر قطعه توليد قارچ مشابه مي كند.
2- بر روي بعضي ريسه ها اندامهاي ويژه اي به وجود آمده كه بر روي آنها اسپور تشكيل ميشود. اسپورها پراكنده شده و توليد قارچ جديد مي كند.
قارچ Alternaria sp.
اين قارچ در روي بقاياي گياهي مرده، بافتهاي گياهي بيمار و آسيب ديده و ميوه هاي رسيده (بخصوص در شرايط مرطوب) رشد وتوليد مثل مي كند. در گياهان مختلف مثل ذرت، غلات، گوجه فرنگي، سيب زميني، و علفهاي هرز ....ديده مي شود. اين قارچ لكه هاي خاكستري، تيره و سياه رنگ در روي گياه تشكيل مي دهد كه در حقيقت مجموع ميسليوم ها، كنيديوفرهاي قارچ است. كنيديوفرها تيره يا قهوه اي، منفرد و گاهي در دسته هاي كوچك داراي انشعاب و بدن انشعاب ديده مي شود. كنيدي هاي اين قارچ خصوصيات منحصر به فرد دارند. بدين صورت كه گلابي شكل يا تخم مرغي شكل بوده و داراي چندين ديواره عرضي و طولي هستند. در گونه هاي كه موجب لكه برگي مي شود كنيديها به صورت منفرد يا زنجيره رشد مي كنند.
قارچ Plasmopara viticola
اين قارچ عامل بيماري سفيدك داخلي مو مي باشد. علائم بيماري ابتدا در سطح فوقاني برگهاي جوان به صورت لكه هاي زرد كمرنگ بدون حاشيه مشخص ديده ميشوند كه قطر آنها به نيم سانتي متر مي رسد. لكه ها به تدريج به هم پيوسته ، سطح وسيعي از برگ خشك و نكروزه مي شود. در سطح زيرين همين لكه ها، اسپورانژيوفور و اسپورانژهاي قارچ به صورت كركهاي سفيد يا خاكستري تشكيل مي گردد.نوك شاخه هاي آلوه متورم مي شود و به شكل عصا ، خميده درآمده و توسط كركهاي سفيدرنگ پوشيده مي شوند. غوره هاي جوان در موقع تشكيل خوشه يا كمي بعد از آن ممكن است مورد حمله قارچ قرار گيرند. در اثر اين بيماري اندازه غوره ها به نصف رسيده و به رنگ قرمز قهوه اي و چروكيده در مي آيند. عامل بيماري از نوع پارازيت اجباري است. ميسيليوم اين قارچ فاقد ديواره عرضي بوده و در فضاي بين سلولي رشد مي كند. در شرايط مرطوب ريسه قارچ اسپورانژيوفور فراوان توليد كرده كه روي هركدام از اسپرانژيوفورها 4-6 شاخه فرعي با سه زائده يا استريگما به وجود مي آيد. روي هر زائده يك اسپرانژيوم بيضوي شكل شفاف تشكيل مي شود. اسپرانژيوم ها توسط باد و آب پراكنده شده و باعث توسعه بيماري مي شوند.
قارچ Rhizopus stolonifera
قارچي است كه به صورت كپك روي نان در شرايط مرطوب رشد مي كند. اين گونه پارازيت اختياري بوده و غالبا موجب پوسيدگي نرم ميوه و سبزيها پس از برداشت محصول مي شود. ريسه هاي (هيف ها) اين قارچ بدون ديواره عرضي مي باشد. ميسليوم آن وقتي با سطح نان يا ميوه ها تماس پيدا مي كند توليد ريشه هاي دروغي به نام ريزوئيد مي نمايد و سپس به سطح ميزبان مي چسبد و با ترشح آنزيمهاي مختلف مواد غذايي را جذب مي كند. از محل ريزوئيد بيش از يك پايه اسپورانژبر رشد مينمايد.و هم به وسيله هيف ديگري به نام استولون پايه اسپورانژبرهاي دو نقطه با هم ارتباط غذايي پيدا مي كنند.
قارچ Thaphrina deformans
اين گونه عامل بيماري پيچيدگي برگ هلو ( لب شتري هلو) مي باشد. در اين بيماري بافت بين رگبرگها در اثر بزرگ شدن (هيپرتروفي) و يا تكثير بي رويه سلولها (هيپرپلازي) رشد فوق العاده پيدا مي كند. در نتيجه برگهاي آلوده ابتدا سبز كمرنگ تا زرد بوده سپس به رنگ ارغواني يا قرمز درمي آيند كه ناشي از عدم كلروفيل و جمع شدن مواد رنگي در واكوئل مي باشد. برگهاي آلوده و ميوه هاي جوان قبل از موعد ريزش مي كنند. شاخه هاي آلوده ممكن است كمي متورم و بدشكل شده و خشك گردند. هيف هاي اين قارچ نسبت به قارچ هاي ديگر كوتاه تر بوده و بندهاي آنها نامنظم است. اين هيف ها در پارانشيم برگ مستقر مي شوند. هيف هاي زايشي يا آسك زا در بين كوتيكول و اپيدرم برگ در جهات مختلف رشد كرده و بر روي آنها آسك تشكيل مي شود. در داخل هر آسك غالبا 8 آسكوسپور به وجود مي آيد.
قارچ Ustilago maydis
اين قارچ عامل بيماري سياهك آشكار ذرت شيرين مي باشد. اندامهايي مثل گل ، ميوه ، شاخه و برگ در اثر اين بيماري آلوده مي شوند. گياه جوان ممكن است آلوده شود و در روي ساقه و برگهاي آن گال تشكيل گردد. چنين گياهاني كوتولگي پيدا كرده و يا از بين مي روند. آلودگي اغلب در روي بوته هاي مسن و روي بافتهاي فعال نظير جوانه انتهايي ، گلها ، ساقه و برگ ظاهر مي شود. در نواحي آلوده از رشد و توسعه سريع ميسليوم قارچ ، سلولها تحريك و بي رويه تقسيم مي شوند. در نتيجه گال ايجاد مي شود. گالها ابتدا بوسيله غشاء سفيد نقره اي و سبز رنگي پوشيده شده اند كه در زير آنها ميسليوم هاي قارچ قرار دارد. با پاره شدن غشاء آن تليوسپورهاي قارچ در هوا آزاد مي شوند.
قارچ Aspergillus niger
قارچ عامل بيماري باعث فساد و پوسيدگي خاكستري يا سياه انار مي شود. اغلب به ميوه هايي كه در اثر كرم گلوگاه انار آسيب ديده و يا از طريق زخم و شكاف هايي كه در موقع برداشت به ميوه وارد مي آيد انارهاي صدمه ديده را آلوده مي كند. با بازكردن ميوه انار ، گرد سياه رنگي كه اسپور قارچ است در هوا پخش مي شود. ميسليوم ها داراي ديواره عرضي بوده كه ابتدا شفاف و سپس قهوه اي يا سياه مي شود. در انتهاي كنيديوفورها برجستگي به نام وزيكول كه روي آن يك يا دو رديف روي هم زوائدي به نام فياليد بوجود مي آيد روي فياليد ها كنيدي هاي گرد قهوه اي يا سياه به دنبال هم تشكيل مي شود.